Ղազախստանը խաչմերուկում. ո՞ր ուղղությամբ
Ղազախստանը, որտեղ վերջին տարիներին նախագահի ձեռքում ավելի ու ավելի է կենտրոնանում երկրի կառավարման լծակները, կրկին հայտնվել է աշխարհաքաղաքական բարդ իրավիճակի առջև։ Հանրապետությունում կայացած խորհրդարանական ընտրություններն ու դրանց արդյունքները բացել են կարևոր հարցեր երկրի ապագա արտաքին կողմնորոշման վերաբերյալ. կկանգնի՞ Աստանան Մոսկվայի, Բրյուսելի, թե Պեկինի կողքին։
Ուժի կենտրոնացումը Ղազախստանում
Վերջին տարիներին Ղազախստանի ներքաղաքական կյանքը բնութագրվում է նախագահական իշխանության ուժեղացմամբ։ Նախագահ Ղասըմ-Ժոմարտ Տոկաևը, ով 2022 թվականի հունվարյան խռովություններից հետո համախմբեց իր դիրքերը, շարունակում է ձևավորել երկրի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականությունը։ Ուժայնացած գործադիր ապարատը, ղեկավարության կենտրոնացումն ու ընդդիմության սահմանափակ ազդեցությունը ստեղծում են մի պատկեր, որտեղ ռազմավարական որոշումները կայացվում են ավելի ու ավելի փոքր շրջանակի կողմից։
Մասնագետները նշում են, որ ընտրությունները, թեև ձևականորեն ամրապնդում են ժողովրդավարական ուղու տեսքը, ըստ էության հաստատում են Տոկաևի կառավարող կուսակցության գերիշխանությունը։ Ներքին կայունությունն ու արտաքին հավասարակշռությունը դառնում են Ղազախստանի ռազմավարության երկու առանցքային սյուները։
Ռուսաստանի գործոնը
Ղազախստանի և Ռուսաստանի միջև կապերը պատմականորեն ամուր են. Ռուսաստանը հյուսիսային հարևան է, Եվրասիական տնտեսական միության գործընկեր, ինչպես նաև Կոլեկտիվ անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) անդամ։ Ռուսալեզու բնակչության մի զգալի մաս ապրում է Ղազախստանի հյուսիսային շրջաններում, ինչը լրացուցիչ ճնշում է ստեղծում Մոսկվայի հետ հարաբերություններ չփչացնելու ուղղությամբ։
Այնուամենայնիվ, Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմը Ղազախստանը դրել է նուրբ կշռադատման անհրաժեշտության առջև։ Ղազախ պաշտոնյաները հրաժարվել են բացահայտ աջակցել Մոսկվայի գործողություններին, ինչն ընկալվել է որպես ինքնիշխանության ու ազգային շահի ցուցադրություն։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը շարունակում է ռազմավարական ներկայություն պահպանել Կենտրոնական Ասիայի շրջանում, ինչն Աստանային թույլ չի տալիս լիովին հեռանալ Մոսկվայի ուղեծրից։
Եվրոպական Միության դերը
ԵՄ-ն Ղազախստանի համար կարևոր կառևտրային գործընկեր է, ինչպես նաև ժողովրդավարական կառավարման ու մարդու իրավունքների ոլորտում ճնշման աղբյուր։ Եվրոպան ձգտում է ամրապնդել Կենտրոնական Ասիայի հետ իր ազդեցությունը՝ ըստ մասնագետների, մասամբ Ռուսաստանի ու Չինաստանի ընդլայնվող ազդեցությանն ի պատասխան։
Բրյուսելն ու Ղազախստանը ունեն Ընդլայնված գործընկերության և համագործակցության համաձայնագիր (EGCA), որն ընդգրկում է ոլորտների լայն շրջանակ՝ էներգետիկայից մինչև արդարադատություն։ Եվրոպայի հետ կապերի ամրապնդումը Ղազախստանին թույլ է տալիս ձևավորել այլընտրանքային ներդրումային ու աշխարհաքաղաքական ուղիներ՝ ի պահ ունենալ Արևելքից անկախ շարժուն տարածք։
Չինաստանի ռազմավարական ներկայությունը
Չինաստանը հետևողականորեն մեծացնում է իր ներկայությունը Ղազախստանում՝ ինչպես «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության, այնպես էլ ուղղակի ներդրումների միջոցով։ Ղազախ-չինական կապերը ներառում են էներգետիկ, ենթակառուցվածքային ու ֆինանսական ոլորտները։ Պեկինը Ղազախստանի ամենամեծ արտաքին ներդրողներից մեկն է, ինչն ստեղծում է տնտեսական կախվածության կոնկրետ մոդել։
Ղազախ հասարակության մեջ, այնուամենայնիվ, Չինաստանի ավելացող ազդեցության նկատմամբ ունեցած տրամադրությունները պառակտված են։ Վերջին տարիներին Ղազախստանում եղել են բողոքի ալիքներ՝ կապված Չինաստանի ռազմական ու տնտեսական ծրագրերի ընդլայնման հետ։ Կառավարությունը ստիպված է լավ կշռել ազգային տնտեսական շահն ու ներքին հասարակական դժգոհությունը։
Հավասարակշռության արվեստը
Ղազախստանի արտաքին քաղաքականությունը, որը հաճախ բնութագրվում է «բազմավեկտոր» հայեցակարգով, ձգտում է միաժամանակ ապահովել գործընկերություն բոլոր հիմնական խաղացողների հետ՝ ոչ ոքի հետ ուղղակի կոնֆրոնտացիայի մեջ չմտնելով։ Սա Ղազախստանին թույլ է տվել կայուն դիրք պահպանել ե՛ւ Արևելքի, ե՛ւ Արևմուտքի հետ, ե՛ւ Ռուսաստանի ուղեծրում, սակայն ոչ ամբողջովին։
Մասնագետները նշում են, որ այս ռազմավարությունը, թեև ճկուն է, ունի իր սահմանները։ Մեծ տերությունների միջև աճող մրցակցության ֆոնին Ղազախստանի վրա ճնշումն ավելի ու ավելի է մեծանում՝ հստակ ընտրություն կատարելու ուղղությամբ։ Ինչ ընտրություն կանի Աստանան հաջորդ տարիներին, մնում է բաց հարց, որը կախված կլինի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին բազմաթիվ գործոններից։
