Հորմուզի նեղուցի կարևորությունը
Հորմուզի նեղուցը, որը կապում է Պարսից ծոցը Օմանի ծոցի հետ, համարվում է համաշխարհային առևտրի կարևորագույն երթուղիներից մեկը։ Այն աշխարհի նավթի և բնական գազի զգալի մասի տարանցիկ կետն է, ինչը նրան դարձնում է ռազմավարական նշանակության վայր։ Վերջին շրջանում նեղուցում տիրող լարվածությունը և անվտանգության հետ կապված մտահոգությունները խաթարել են նավագնացությունը՝ առաջացնելով համաշխարհային մտահոգություններ։
Իրան-Օման համաձայնագրի մասին հայտարարություններ
Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղաեին հայտարարել է, որ Օմանի հետ առաքման վերաբերյալ համաձայնագիրը գտնվում է «վերանայման և մշակման վերջին փուլում»։ Նա ընդգծել է, որ համաձայնագիրը կնքվելու է միայն այն դեպքում, եթե արտաքին կողմերը չմիջամտեն գործընթացին։ Ըստ Բաղաեիի՝ երկու երկրները համաձայնեցրել են նեղուցով անցնող նավագնացության երթուղու աշխարհագրական կոորդինատները։ Սակայն նա զգուշացրել է, որ նույնիսկ համաձայնության դեպքում նեղուցը լիովին անվտանգ չի դառնա բոլոր անցնող նավերի համար՝ մատնանշելով ԱՄՆ-ի կողմից իրականացվող «ծովային շրջափակումը» և «ագրեսիվ ու սպառնալից գործողությունները»։
Իրանի արտաքին գործերի փոխնախարար Քազեմ Ղարիբաբադին նույնպես հաստատել է, որ նոր առաքման պայմանավորվածությունները մոտ են ավարտին։ Նա պարզաբանել է, որ առաջարկվող պայմանավորվածությունը չի նշանակի նեղուցի ամբողջական վերաբացում, այլ կսահմանի ծովային երթևեկության նոր մոդել։ Ըստ ԻՌՆԱ լրատվական գործակալության՝ Ղարիբաբադին նշել է, որ երթուղին ժամանակավոր կլինի և կարող է բաց մնալ երկուսից չորս ամիս։ Թեհրանը պնդում է, որ նեղուցի ցանկացած վերաբացում պետք է ուղեկցվի իրանական նավահանգիստների ԱՄՆ-ի շրջափակման դադարեցմամբ։ Որոշ տեղեկություններով՝ Իրանը նախատեսում է արգելել ԱՄՆ-ի և Իսրայելի նավերին մուտքը ջրային տարածք՝ Օմանի հետ համաձայնագրի շրջանակներում։ Իրանը նաև պնդում է, որ նեղուցով անցնող նավերը պետք է վճարեն անվտանգ անցման համար։
Խոչընդոտներ և թերահավատություն
Վերլուծաբանները և ոլորտի ներկայացուցիչները թերահավատորեն են մոտենում Իրանի և Օմանի միջև առաջարկվող համաձայնագրի իրագործելիությանը։ Ըստ Reuters-ի՝ արդյունաբերական աղբյուրները նշում են, որ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցները և ապահովագրական սահմանափակող դրույթները դժվարացնում են նման գործարքի իրականացումը։
Անվտանգության հարցերով վերլուծաբան Շուքրիա Բրադոստը DW-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ նեղուցի վերաբացման ցանկացած գործարք պետք է դիտարկել որպես մարտավարական դադար, այլ ոչ թե կայուն կարգավորում։ Նրա կարծիքով՝ նման դադարն ավելի շատ կարող է օգուտ բերել Վաշինգտոնին, քան Թեհրանին։ «Միացյալ Նահանգները կարող է օգտագործել այդ ժամանակահատվածը՝ բարելավելու իր տարածաշրջանային գործընկերների հետ համակարգումը, վերանայելու իր ռազմական ռազմավարությունը և նախապատրաստելու ավելի ուժեղ տարբերակներ», – ասել է նա։ «Մինչդեռ Իրանը կշարունակի բախվել տնտեսական ճնշումների, ներքին տարաձայնությունների և աճող քաղաքական ու անվտանգության ծախսերի հետ»։
Տարբեր շահեր և նպատակներ
Լոնդոնում բնակվող քաղաքական վերլուծաբան Բաբակ Դորբեյքին, ով նախկինում պաշտոնյա էր Իրանի ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնում, մատնանշել է Թեհրանի և Վաշինգտոնի տարբեր նպատակները։ «Իրանը ցանկանում է վերահսկել նեղուց մտնող նավերը, մինչդեռ Միացյալ Նահանգները ցանկանում է լիովին ազատ անցում», – ասել է Դորբեյքին DW-ին։ «Այս դիրքորոշումները հեշտությամբ հնարավոր չէ հաշտեցնել»։
Քաղաքական տնտեսության մեկնաբան Ալիռեզա Սալավատին, ով նույնպես բնակվում է Լոնդոնում, նշել է, որ թե՛ Թեհրանը, թե՛ Վաշինգտոնը կարող են պայմանավորվածությունը ներկայացնել որպես մարտավարական հաջողություն։ Իրանի տեսանկյունից՝ ցանկացած համաձայնություն կարող է ներկայացվել որպես ձեռքբերում։ «Ռեժիմը չի փլուզվել, նրա հրթիռային հնարավորությունները մնում են անփոփոխ, հարստացված ուրանը չի լքել երկիրը, և պատերազմից հետո առաջին անգամ Իրանն ամրապնդել է իր լծակները նեղուցի մուտքային նավագնացության գոտու նկատմամբ», – ասել է նա DW-ին։ Սալավատին հավելել է, որ Թեհրանը ներքին մակարդակում կարող է հայտարարել, որ պահպանել է Հորմուզի նեղուցի ռազմավարական լծակները։
Միացյալ Նահանգները նույնպես կարող է իրավիճակը ներկայացնել որպես հաջողություն՝ «աճող էներգակիրների գների ճնշումից ազատվելու, զենքի պաշարները համալրելու հնարավորության, պաշտպանական արտադրության վրա ճնշումը թուլացնելու և պատերազմի ակտիվ փուլի ավարտը հայտարարելու տեսքով»։ Սալավատին ենթադրել է, որ Թեհրանը հավանաբար ցանկացած պայմանավորվածություն չի դիտարկի որպես ավելի լայն առճակատման ավարտ։
Օմանի դիրքորոշումը
Օմանը հրապարակայնորեն չի մեկնաբանել հաղորդված համաձայնագիրը, որը, ըստ Իրանի, բանակցվել է առանց ԱՄՆ-ի մասնակցության։ Կարևոր է նշել, որ Օմանը նախկինում չի աջակցել ջրային ճանապարհի նկատմամբ Իրանի միակողմանի վերահսկողությանը։
«Եթե այս ժամանակահատվածը դառնա լարվածության պարզապես դադար, և Թեհրանին չհաջողվի շոշափելի ռազմավարական շահ ստանալ, ապա ժամանակի ընթացքը կարող է ավելի շատ օգուտ բերել Միացյալ Նահանգներին, քան ցանկացած այլ կողմի», – հավելել է Բրադոստը։
Հորմուզի նեղուցի շուրջ Իրանի և Օմանի միջև հնարավոր համաձայնագիրը բարդ խնդիր է՝ պայմանավորված բազմաթիվ գործոններով, ներառյալ միջազգային պատժամիջոցները, տարածաշրջանային անվտանգության մտահոգությունները և շահագրգիռ կողմերի տարբեր ռազմավարական նպատակները։ Թեև Իրանը հայտարարում է, որ համաձայնագիրը մոտ է ավարտին, վերլուծաբանները նախազգուշացնում են, որ դրա ազդեցությունը կարող է սահմանափակ լինել, և այն կարող է ավելի շատ լինել մարտավարական քայլ, քան երկարատև լուծում։
