Իրանի միջուկային հավակնությունները և միջազգային մտահոգությունները
Իրանի պառլամենտի անդամները վերջին շրջանում կրկին քննարկում են Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրից (ՄԶՉՊ) դուրս գալու հնարավորությունը, ինչը լարվածություն է առաջացնում միջազգային հարաբերություններում։ Այս քայլը, որը նախկինում ևս հնչել է Թեհրանի կողմից, վերլուծաբանների կողմից դիտվում է որպես մարտավարական քայլ՝ ավելի մեծ ազդեցություն ձեռք բերելու համար միջազգային բանակցություններում, այլ ոչ թե անմիջական մտադրություն։
ՄԶՉՊ-ն, որը ստորագրվել է 1968 թվականին, հանդիսանում է միջուկային զենքի չտարածման համաշխարհային ռեժիմի հիմնաքարը։ Այն նպատակ ունի կանխել միջուկային զենքի տարածումը, նպաստել միջուկային զինաթափմանը և խրախուսել միջուկային էներգիայի խաղաղ օգտագործումը։ Իրանը պայմանագրի մասնակից է 1970 թվականից՝ պարտավորվելով չձեռք բերել միջուկային զենք և իր միջուկային ծրագիրը ենթարկել ՄԱԳԱՏԷ-ի (Միջուկային էներգիայի միջազգային գործակալություն) վերահսկողությանը։
Իրանի դրդապատճառները և միջազգային արձագանքը
Իրանի կողմից ՄԶՉՊ-ից դուրս գալու սպառնալիքը հաճախակի է դարձել այն բանից հետո, երբ Միացյալ Նահանգները 2018 թվականին դուրս եկավ Միջուկային համաձայնագրից (Համատեղ համապարփակ գործողությունների ծրագիր, ՀՀԳԾ) և վերականգնեց պատժամիիջոցները Իրանի նկատմամբ։ Թեհրանը պնդում է, որ իր միջուկային ծրագիրը բացառապես խաղաղ նպատակներ է հետապնդում՝ էներգիա արտադրելու և բժշկական ռադիոիզոտոպներ ստանալու համար։ Սակայն միջազգային հանրությունը, հատկապես արևմտյան երկրները, մտահոգություն ունեն, որ Իրանը կարող է օգտագործել իր միջուկային ենթակառուցվածքները միջուկային զենք մշակելու համար։
ՄԶՉՊ-ից դուրս գալը Իրանին կազատի իր միջուկային ծրագիրը ՄԱԳԱՏԷ-ի մշտական ստուգումներին ենթարկելու պարտավորությունից։ Սա կբարդացնի միջազգային հանրության համար Իրանի միջուկային գործունեության վերահսկողությունը և կարող է հանգեցնել էսկալացիայի տարածաշրջանում։ Այնուամենայնիվ, վերլուծաբանները կարծում են, որ Իրանի համար ՄԶՉՊ-ից դուրս գալը շատ ավելի մեծ ռիսկեր է պարունակում, քան օգուտներ։
«ՄԶՉՊ-ից դուրս գալը Իրանին կմեկուսացնի միջազգային հանրությունից և կուժեղացնի պատժամիջոցները, ինչը լուրջ տնտեսական հետևանքներ կունենա», – նշում է միջազգային հարաբերությունների փորձագետը։
Այսպիսի քայլը կարող է նաև հանգեցնել Իսրայելի և ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի միջուկային օբյեկտների դեմ ռազմական գործողությունների հավանականության աճին, ինչը Թեհրանը ցանկանում է խուսափել։
Մարտավարական քայլ կամ իրական սպառնալիք
Շատ փորձագետներ կարծում են, որ Իրանի կողմից ՄԶՉՊ-ից դուրս գալու սպառնալիքը հիմնականում մարտավարական բնույթ է կրում։ Այն նպատակ ունի ճնշում գործադրել արևմտյան երկրների վրա՝ մեղմացնելու պատժամիջոցները և վերականգնելու ՀՀԳԾ-ն կամ նոր համաձայնագիր կնքելու ավելի բարենպաստ պայմաններով։ Թեհրանը ձգտում է ցույց տալ, որ ունի այլընտրանքային տարբերակներ և պատրաստ է դիմել դրանց, եթե իր շահերը չբավարարվեն։
Միևնույն ժամանակ, պետք է հաշվի առնել, որ Իրանի ներսում կան ուժեր, որոնք իսկապես կողմ են ՄԶՉՊ-ից դուրս գալուն և միջուկային զենքի մշակմանը։ Սա հատկապես վերաբերում է կոշտ գծի կողմնակիցներին, ովքեր կարծում են, որ միջուկային զենքի ձեռքբերումը կերաշխավորի Իրանի անվտանգությունը և տարածաշրջանային ազդեցությունը։
ՄԱԳԱՏԷ-ի վերջին զեկույցները ցույց են տալիս, որ Իրանը զգալիորեն ընդլայնել է ուրանի հարստացման իր կարողությունները, հասնելով մաքրության այնպիսի մակարդակների, որոնք մոտ են զենքի համար անհրաժեշտ մակարդակին։ Սա էլ ավելի է մեծացնում միջազգային մտահոգությունները և լարվածությունը։
Հնարավոր հետևանքները և ապագա սցենարները
Եթե Իրանը որոշի դուրս գալ ՄԶՉՊ-ից, ապա դա կունենա լուրջ երկրաչափական հետևանքներ։
- Միջազգային մեկուսացում: Իրանը կդառնա միջազգային հանրության կողմից էլ ավելի մեկուսացված։
- Պատժամիջոցների ուժեղացում: ԱՄՆ-ը և Եվրոպական Միությունը, ամենայն հավանականությամբ, կսահմանեն լրացուցիչ և ավելի խիստ պատժամիջոցներ։
- Տարածաշրջանային անկայունություն: Միջուկային զենքի մրցավազքի վտանգ կառաջանա Մերձավոր Արևելքում, քանի որ այլ տարածաշրջանային տերություններ կարող են ձգտել ձեռք բերել սեփական միջուկային կարողությունները։
- Ռազմական հակամարտության ռիսկ: Ռազմական հակամարտության հավանականությունը կաճի։
Այս պահին Իրանի ղեկավարությունը, ամենայն հավանականությամբ, գիտակցում է այս բոլոր ռիսկերը։ Հետևաբար, ՄԶՉՊ-ից դուրս գալու սպառնալիքը մնում է հիմնականում բանակցային լծակ՝ Իրանի համար ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու և իր միջուկային ծրագրի շուրջ առկա փակուղուց դուրս գալու համար։ Սակայն, միջազգային հանրությունը պետք է լրջորեն վերաբերվի այս սպառնալիքին և շարունակի դիվանագիտական ջանքերը՝ կանխելու տարածաշրջանային էսկալացիան։
