Գուտերեշի Կիպրոս կատարելիք այցը՝ նոր հույսե՞ր, թե՞ հին մարտահրավերներ
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը հաջորդ շաբաթ կայց կատարի Կիպրոս։ Այս քայլը լայնորեն դիտարկվում է որպես երկար ժամանակ կաթվածահար եղած կիպրական հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացը կրկին ակտիվացնելու փորձ։ Միջազգային հանրության ուշադրությունը կրկին սևեռվել է այս կղզու վրա, որտեղ տասնամյակներ շարունակ հայկական-հունական և թուրքական համայնքների միջև բաժանման գիծը մնում է անձեռնմխելի։
Ինչո՞ւ հենց հիմա
Կիպրոսի հիմնախնդիրը ՄԱԿ-ի ծանոթ, սակայն երբևէ չկարգավորված օրակարգային հարցերից մեկն է։ 1974 թվականին Թուրքիայի կատարած ռազմական միջամտությունից հետո կղզին ֆактիկապես բաժանվել է երկու մասի՝ հարավում՝ Կիպրոսի Հանրապետությունը, որն ընդունված է Եվրոպական Միության կողմից, և հյուսիսում՝ Թուրքիայի կողմից ճանաչված Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը, որի անկախությունն ոչ մի այլ երկիր չի ճանաչում։
Վերջին շրջանում դիվանագիտական ճիգերն ինտենսիվացել են, ինչն էլ, ըստ վերլուծաբանների, Գուտերեշի այցի անմիջական պատճառն է։ ՄԱԿ-ը ձգտում է ստեղծել մթնոլորտ, որտեղ երկու կողմերն էլ պատրաստ կլինեն բանակցային սեղանի շուրջ նստել՝ առանց նախապայմանների։
Ի՞նչ է հայտնի պլանի մասին
Դեռևս հստակ մանրամասներ չեն հրապարակվել Գուտերեշի կողմից առաջ քաշվելիք կոնկրետ ծրագրի վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչները ակնարկել են, որ կողմերին կառաջարկվի վերադառնալ 2004 թվականի Աննան պլանի ոգուն մոտ ձևաչափի, սակայն արդի պայմաններին հարմարեցված տարբերակով։ Այդ ծրագիրը ժամանակին հանրաքվեի դրվեց կղզու բնակիչների քվեարկությանը, սակայն հույն-կիպրոսյան կողմը մերժեց այն, մինչ թուրք-կիպրոսցիները կողմ քվեարկեցին։
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարն ակնկալվում է հանդիպումներ ունենալ ինչպես Կիպրոսի Հանրապետության ղեկավարության, այնպես էլ Հյուսիսային Կիպրոսի ներկայացուցիչների հետ։ Դիտորդները նշում են, որ երկու կողմերի նախնական ազդանշաններն ավելի դրական են, քան վերջին տարիներին եղել են։
Ի՞նչը կարող է այս անգամ տարբեր լինել
Կիպրոսի հիմնախնդրի կարգավորման ուղղությամբ բազմաթիվ փորձեր են կատարվել անցյալում, սակայն բոլորն էլ ձախողվել են։ 2017 թվականի Կրան-Մոնտանայի բանակցությունները, որոնք ևս Գուտերեշի անմիջական մասնակցությամբ էին ընթացել, ի վերջո փակուղի մտան՝ անվտանգության երաշխիքների և թուրքական զորքերի ներկայության հարցերի շուրջ։
Կիպրոսի հիմնախնդիրը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են սառեցված հակամարտությունները տասնամյակներ շարունակ մնալ առանց լուծման, եթե կողմերը չցուցաբերեն քաղաքական կամք։
Այս անգամ մի շարք գործոններ, ըստ վերլուծաբանների, կարող են ավելի բարենպաստ մթնոլորտ ստեղծել։ Առաջին հերթին, տարածաշրջանային դինամիկան փոխվել է. Արևելյան Միջերկրականում էներգետիկ ռեսուրսների հայտնաբերումը երկու կողմերին ևս շահագրգռում է համագործակցությամբ տնտեսական առավելություններ ստանալ։ Բացի այդ, Կիպրոսի Հանրապետության և Թուրքիայի հարաբերություններն Եվրոպական Միության հետ ևս ենթարկվել են որոշակի փոփոխությունների, ինչը կողմերին ավելի ճկուն կեցվածք ձևավորելու հնարավորություն է ընձեռում։
Տարբեր դիրքորոշումներ
Հույն-կիպրոսյան կողմը հետևողականորեն պնդում է, որ կարգավորումը պետք է հիմնված լինի երկու գոտիներից բաղկացած, երկհամայնքային ֆեդերացիայի սկզբունքի վրա, որտեղ ապահովված կլինի Եվրոպական Միության իրավունքների ամբողջական կիրառությունը։ Թուրք-կիպրոսյան կողմը և Անկարան ավելի մեծ ինքնավարության, ինչպես նաև երաշխավոր ուժի կարգավիճակի պահպանման կողմնակից են։
Այս հիմնարար տարաձայնությունները դեռ հաղթահարված չեն, և Գուտերեշի այցը, ըստ շատ փորձագետների, ավելի շուտ կողմերի ախորժակն ու պատրաստակամությունը կշռելու, քան կոնկրետ համաձայնագրի շուրջ բանակցելու առիթ կծառայի։
Ինչ է սպասվում
Եթե Գուտերեշի այցը հաջողությամբ պսակվի, ապա հաջորդ քայլը կարող է լինել ֆորմալ բազմակողմ բանակցությունների վերսկսումը՝ Հունաստանի, Թուրքիայի, Մեծ Բրիտանիայի և ՄԱԿ-ի մասնակցությամբ։ Կիպրոսի հիմնախնդիրն ուղղակիորեն ազդում է ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունների, ինչպես նաև ՆԱՏՕ-ի ներքին համախմբվածության վրա, ուստի դրա կարգավորումն ավելի լայն երկրների ու կառույցների շահերին է համապատասխանում։
Միջազգային դիտորդները չեն կտրատում պատճառաբանված հուսահատությունը, սակայն ամրագրում են, որ ՄԱԿ-ի ղեկավարի անձնական ներգրավվածությունը կարևոր ազդանշան է, որ կազմակերպությունը հիմնախնդիրը չի հանել ակտիվ ուշադրության ոլորտից։ Ինչ կլինի Կիպրոսի ապագան, ցույց կտա ոչ միայն Գուտերեշի այցը, այլ կողմերի կամքն ու քաղաքական ճկունությունը։
Աղբյուր՝ DW
