Խաչակրաց արշավանքներ. Ինչպես միջնադարյան սուրբ պատերազմը դեռևս ձևավորում է քաղաքականությունը

1095 թվականին Կաթոլիկ եկեղեցին նախաձեռնեց Խաչակրաց արշավանքները՝ պատերազմներ, որոնք խլեցին միլիոնավոր կյանքեր և որոնց ժառանգությունը շարունակում է ազդել քաղաքական և գաղափարական հակամարտությունների վրա։ ԱՄՆ պատերազմի նախարար Փիթ Հեգսեթը 2020 թվականի իր գրքում օգտագործել է խաչակրաց խորհրդանիշները՝ նկարագրելու ներքին և արտաքին քաղաքականությունը։ Այս հոդվածը վերլուծում է պատմական համատեքստը, թվային տվյալները և ժամանակակից կիրառությունները։

Ինչու՞ են Խաչակրաց արշավանքները դեռևս ոգեշնչում ժամանակակից առաջնորդներին

1095 թվականի նոյեմբերին Պապ Ուրբանոս II-ը Կլերմոնի ժողովում արտասանեց իր հայտնի ճառը՝ «Deus vult» (Աստված կամենում է)։ Այդ խոսքերը դարձան խաչակիրների մարտական աղաղակը։ Պապը խոստացավ մեղքերի լիակատար ներում և հավիտենական փրկություն մասնակիցներին։ Պատմաբան Ջոնաթան Ֆիլիպսի խոսքով՝ մահվան հավանականությունը կազմում էր 35-40 տոկոս, ուստի կրոնական դրդապատճառը դարձավ գլխավոր շարժիչ ուժը։ Պատերազմը միջնադարյան Եվրոպայում սովորական վիճակ էր, իսկ երաշտները, սովը և ժանտախտները տարածված էին։ Ուրբանոս II-ը մուսուլմաններին դևերացրեց և խաչակիրներին խոստացավ հավիտենական փրկություն՝ միավորելով Եվրոպայի ազնվականներին ընդդեմ արտաքին թշնամու։ Պապությունը Հռոմում այդ ժամանակ սուր պայքարի մեջ էր Սրբազան Հռոմեական կայսր Հենրի IV-ի հետ՝ իշխանության համար։ Բյուզանդիայի կայսր Ալեքսիոս I-ի դիմումը օգնության համար Ուրբանոսին հնարավորություն տվեց ցույց տալու իր իշխանությունը՝ շրջանցելով Հենրիին։ Ֆիլիպսը նշում է, որ խաչակիրները պետք է անցնեին հազարավոր կիլոմետրեր անծանոթ տարածքներով՝ անհայտ վտանգների առջև կանգնած։

Ինչպե՞ս սկսվեցին Խաչակրաց արշավանքները և ի՞նչ հետևանքներ ունեցան

11-րդ դարի կեսերին սելջուկ թուրքերը գրավեցին Երուսաղեմը։ Բյուզանդիայի կայսր Ալեքսիոս I-ը դիմեց Պապին օգնության համար։ Ուրբանոս II-ը օգտագործեց այդ առիթը՝ ամրապնդելու իր իշխանությունը։ 1096 թվականին սկսվեց «Ժողովրդի խաչակրաց արշավանքը»՝ գյուղացիների և ցածրաստիճան ասպետների բանակը։ Հռենոսի շրջանում տեղի ունեցան հրեական ջարդեր՝ միջնադարյան Եվրոպայի վաղ հակասեմիտիզմի օրինակներից մեկը։ 1099 թվականին խաչակիրները գրավեցին Երուսաղեմը և սպանեցին հազարավոր մուսուլմանների ու հրեաների։ Պատմաբան Մոհամադ Էլ-Մերեհբի խոսքով՝ տեղացիները սկզբում չէին հասկանում, որ սա ոչ թե սովորական արշավանք է, այլ գաղափարախոսական նախագիծ։ Խաչակիրների արագ հաղթանակները Էդեսայում և Անտիոքում հաջորդեցին, բայց մեծամասնությունը մահացավ հիվանդությունից կամ սովից։ Սուրբ երկիրը գտնվում էր Թուրքիայի, Սիրիայի և Եգիպտոսի միջև՝ բաժանված սուննի սելջուկների և շիա ֆաթիմյանների միջև։ Պատմաբանների մեծ մասը 1291 թվականի Ակրայի անկումը համարում է ավարտը Սուրբ երկրում։ Էլ-Մերեհբը ընդգծում է, որ քաղաքներից որոշները լավ պաշտպանված էին, մյուսները՝ ոչ, և ամեն ինչ տեղի էր ունենում քաղաքական իշխանության խիստ մասնատված պայմաններում։

Ո՞ր քաղաքական գործիչներն են օգտագործել խաչակրաց խորհրդանիշները

ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը 2001 թվականին «ահաբեկչության դեմ պատերազմը» անվանեց «խաչակրաց արշավանք»։ Օսամա բին Լադենը նույնպես օգտագործեց այդ տերմինը՝ ներկայացնելով ԱՄՆ-ի գործողությունները որպես իսլամի դեմ կրոնական պատերազմ։ Սալահ ադ-Դինը դարձավ հակագաղութատիրական պայքարի խորհրդանիշ։ ԱՄՆ պատերազմի նախարար Փիթ Հեգսեթը «deus vult» դաջվածք ունի և իր գրքում խաչակրաց արշավանքները նկարագրում է որպես պաշտպանական պատերազմ։ Ֆար-ռայթ շարժումները Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում նույնպես օգտագործում են այդ խորհրդանիշները։ Էլ-Մերեհբը նշում է, որ Սալահ ադ-Դինը 19-րդ դարից դարձել է արևմտյան գաղութատիրության դեմ պայքարի խորհրդանիշ։ Հեգսեթը կրկնել է այդ լեզուն Իրանի դեմ պատերազմի և «ձախակողմյանության դեմ պայքարի» համատեքստում։ Բին Լադենը իր ջիհադի քարոզչության մեջ հաճախ էր հիշատակում Սալահ ադ-Դինին որպես օրինակ։

Ինչպե՞ս է պարզեցվում պատմությունը ժամանակակից քաղաքականության մեջ

Պատմաբան Մոհամադ Էլ-Մերեհբը նշում է՝ խաչակրաց արշավանքները չեն եղել միայն քրիստոնեության և իսլամի միջև բախում։ Դրանք սկզբից իսկ հակասեմիտական բնույթ են ունեցել և ուղղված են եղել նաև այլ քրիստոնեական համայնքների դեմ։ Խաչակիրները դաշինքներ են կնքել մուսուլմանների հետ։ Նման պարզեցումները անտեսում են պատերազմների բռնի և կործանարար բնույթը։ Էլ-Մերեհբը հավելում է, որ այս մոտեցումները անտեսում են նաև խաչակիրների դեմ ուղղված բռնությունները Բյուզանդիայի և այլ քրիստոնեական խմբերի նկատմամբ։ Նա ընդգծում է, որ խաչակրաց խորհրդանիշների օգտագործումը հաճախ անտեսում է խաչակրաց արշավանքների բարդությունը և խաչակիրների դեմ ուղղված բռնությունները։ Այս պարզեցումները հաճախ հանգեցնում են պատմական իրադարձությունների խեղաթյուրմանը՝ քաղաքական նպատակներով։

Հաճախակի տրվող հարցեր

Ե՞րբ սկսվեցին Խաչակրաց արշավանքները

Խաչակրաց արշավանքները սկսվեցին 1095 թվականին Պապ Ուրբանոս II-ի կոչով։

Ո՞վ էր Սալահ ադ-Դինը

Սալահ ադ-Դինը քրդական ծագումով հրամանատար էր, ով 1187 թվականին վերագրավեց Երուսաղեմը խաչակիրներից։

Ի՞նչ է «Deus vult»

«Deus vult» նշանակում է «Աստված կամենում է» և եղել է խաչակիրների մարտական աղաղակը։

Ինչպե՞ս է օգտագործվում խաչակրաց ժառանգությունը այսօր

Այն օգտագործվում է քաղաքական նպատակներով՝ ներքին և արտաքին հակամարտությունները կրոնական շրջանակներում ներկայացնելու համար։

Ե՞րբ ավարտվեցին Խաչակրաց արշավանքները Սուրբ երկրում

Պատմաբանների մեծ մասը 1291 թվականի Ակրայի անկումը համարում է ավարտ Սուրբ երկրում։

Հիմնական եզրակացություններ

• 1095 թվականին Պապ Ուրբանոս II-ը կոչ արեց սկսել Խաչակրաց արշավանքները։
• Խաչակիրների մահվան հավանականությունը կազմում էր 35-40 տոկոս։
• 1099 թվականին Երուսաղեմի գրավումը ուղեկցվեց զանգվածային սպանություններով։
• Ժամանակակաց քաղաքական գործիչները շարունակում են օգտագործել խաչակրաց խորհրդանիշները։
• Պատմական իրադարձությունները հաճախ պարզեցվում են քաղաքական նպատակներով։

Եզրակացություն

Խաչակրաց արշավանքների պատմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կրոնը կարող է դառնալ քաղաքական գործիք։ Այդ ժառանգությունը դեռևս ազդում է ժամանակակից հակամարտությունների ընկալման վրա։ Ճշգրիտ պատմական վերլուծությունը կարևոր է պարզեցումներից խուսափելու համար։