Նորբերտ Օլահը բուդապեշտյան արվեստագետ է, ով նախկինում խուսափում էր Ռոմա ծագումը թեմա դարձնել իր ստեղծագործություններում՝ խուսափելու համար կարծրատիպերից։ Վերջին տարիներին նա այդ ինքնությունը դարձրել է իր աշխատանքի կենտրոնը։ 2021 թվականից սկսած նա ստեղծում է ստեղծագործություններ, որոնք անդրադառնում են քաղաքական ճնշումներին և Ռոմա համայնքի մարտահրավերներին Հունգարիայում։
Ինչու՞ Օլահը սկզբում խուսափում էր Ռոմա թեմայից
Նորբերտ Օլահը երկար տարիներ միտումնավոր չէր ներառում իր էթնիկ ծագումը արվեստում։ Նա վախենում էր, որ Ռոմա արվեստագետ պիտակը կսահմանափակի իր ընդունելությունը։ Հունգարիայի արվեստի շրջանակներում Ռոմա ստեղծագործությունները հաճախ դիտվում են որպես պարզունակ և ոչ պրոֆեսիոնալ։ Օլահը նշում է, որ կան բազմաթիվ նախապաշարմունքներ Ռոմա մշակույթի վերաբերյալ։ Նա ասում է՝ «Ռոմա արվեստը դիտվում է որպես նաիվ, ոչ պրոֆեսիոնալ, անհասուն և կիչ»։ Տարիքի հետ նա ավելի դժվար էր գտնում անտեսել սեփական պատմությունը, հատկապես այն երկրում, որտեղ Ռոմա լինելը ոչ միայն էթնիկ, այլև քաղաքական իրականություն է։ Նա աշխատում է գիշերները Բուրա գալերիայում, որտեղ պատերը լցված են կապույտ-կանաչ Ռոմա դրոշի պատկերներով։ Նա գտնում է, որ գիշերը ավելի հեշտ է կենտրոնանալ, երբ Բուդապեշտը լռում է։ Նկարները հաճախ պատկերում են մարդու և ռոբոտի շախմատի խաղ, իսկ դեմքի գույները դեռ խոնավ են։
Օրբանի իշխանության ազդեցությունը Ռոմա համայնքի վրա
2010 թվականից Վիկտոր Օրբանի կառավարումը փոխեց Հունգարիայի քաղաքականությունը։ Ռոմա բնակչությունը՝ մոտ 700 հազար մարդ, բախվեց ինտեգրման խոստումների և շարունակական մարգինալացման հետ։ Պետական աշխատանքային ծրագրերը հաճախ թակարդում էին Ռոմաներին ցածր վարձատրվող ժամանակավոր աշխատանքներում։ Օրբանը բացահայտ ռասիստական հայտարարություններ էր անում։ Ֆիդես կուսակցությունը երկար ժամանակ հույս ուներ Ռոմա ձայների վրա, սակայն բացահայտորեն խթանում էր հակառոմական տրամադրությունները։ 2026 թվականի ընտրություններից առաջ տրանսպորտի նախարար Յանոշ Լազարը Ռոմաներին անվանեց «ներքին ռեզերվ» և ասաց, որ նրանք կարող են «մաքրել կեղտը»։ Շատ Ռոմա ընտրողներ ճնշվում էր տեղական քաղաքական գործիչների կողմից։ Օրբանի իշխանության տարիներին Ռոմա համայնքը մնաց պառակտված խոստումների և իրական բացառման միջև։
«Ռոմա արվեստագետի անհանգստությունը» նախագիծը
2021 թվականին OFF-Biennale Budapest-ի ընթացքում Օլահը և իր հայրը կառուցեցին աղյուսե պատ Ռոմա խորհրդարանի շենքի մուտքի առաջ։ Այդ շենքը դատարկվել էր 2016 թվականին։ Օլահը հետագայում քանդեց պատը մուրճով՝ խորհրդանշելով ճնշումները։ Նա հրապարակայնորեն գրեց Ռոմա արվեստագետների առջև կանգնած վախերի, նախապաշարմունքների և սպասումների մասին։ Նա հարցեր է տալիս՝ արդյոք Ռոմա արվեստագետը պետք է անդրադառնա միայն Ռոմա թեմաների՞, թե՞ էթնիկ պատկանելիությունը կապված է գեղագիտության հետ։ Նա ասում է, որ երբեմն ավելի հետաքրքիր է հարցն ինքնին դիտարկելը, քան պատասխանները։ Պատի վրա փորագրված էին «ինտեգրացիա», «ասիմիլացիա» և «սեգրեգացիա» բառերը։
Բուրա գալերիան և Ռոմա արվեստի հարթակը
2021 թվականին Ռոմա ակտիվիստները հիմնեցին Բուրա գալերիան Բուդապեշտի յոթերորդ շրջանում։ Օլահը այն դարձրել է ժամանակակից Ռոմա արվեստի հարթակ։ Նա ասում է, որ նպատակը ոչ թե ընդունելություն խնդրելն է, այլ դուռ բացել և ուրիշներին հրավիրել։ Գալերիայում նա աշխատում է գիշերները, երբ քաղաքը հանգստանում է։ Նկարներում հաճախ հայտնվում է կապույտ-կանաչ Ռոմա դրոշը։ Նա շարունակում է ստեղծել նոր աշխատանքներ, որոնք հրավիրում են այլոց մասնակցել երկխոսությանը։ Գալերիան դարձել է հարթակ, որտեղ Ռոմա արվեստագետները կարող են ներկայացնել իրենց աշխատանքները առանց ավանդական սահմանափակումների։
Gypsy Criminals խումբը և ապագայի տեսլականը
2024 թվականին Օլահը հիմնեց Gypsy Criminals արվեստագետների խումբը։ Անունը հեգնական է և վերցված է հանցագործության վիճակագրությունից։ Նրա նոր նախագծերը ներառում են Ռոմա ֆուտուրիզմ՝ Ռոմա զույգ Մարսի վրա, Ռոմա դրոշը Լուսնի վրա և տիեզերական կայան՝ սայլի անիշի տեսքով։ Նա տիեզերքը դիտարկում է որպես սոցիալական առաջընթացի խորհրդանիշ։ Օլահը հարցեր է տալիս՝ եթե հասարակությունը ստեղծվեր նորից, կամ եթե այլմոլորակայինները հանդիպեին Ռոմաներին, արդյոք նախապաշարմունքներ կլինեի՞ն։ Նա շարունակում է քննադատել գործող իշխանությունը որպես արվեստագետ։ Նա իրատես է և նշում է, որ ընտրված քաղաքական գործիչը պահպանողական է։
Հաճախակի տրվող հարցեր
Ի՞նչ է «Անհանգստություն Ռոմա արվեստագետի» ստեղծագործությունը
Այն աղյուսե պատ էր, որը Օլահը կառուցեց և հետո քանդեց՝ խորհրդանշելով Ռոմա համայնքի քաղաքական և սոցիալական խոչընդոտները Հունգարիայում։
Ինչու՞ Օլահը հիմնեց Բուրա գալերիան
Նպատակն էր ստեղծել անկախ հարթակ ժամանակակից Ռոմա արվեստի համար՝ առանց ավանդական արվեստի շուկայի սահմանափակումների։
Ի՞նչ է նշանակում Gypsy Criminals անունը
Այն հեգնական անուն է, որը վերցված է աջակողմյան քաղաքական գործիչների կողմից օգտագործվող տերմիններից՝ ցույց տալու համար Ռոմա համայնքի նկատմամբ նախապաշարմունքները։
Ի՞նչ փոփոխություններ են սպասվում Պետեր Մագյարի օրոք
Մինչդեռ տոնը փոխվել է, իրական քաղաքականությունում դեռևս չկան էական փոփոխություններ, և Օլահը զգուշավոր լավատեսություն է ցուցաբերում։
Ի՞նչ է Ռոմա ֆուտուրիզմը Օլահի աշխատանքում
Դա տիեզերական թեմաներով ստեղծագործությունների շարք է, որը խորհրդանշում է սոցիալական առաջընթացը և ինքնության պահպանումը։
Հիմնական եզրակացություններ
- Օլահը սկսել է օգտագործել Ռոմա ինքնությունը արվեստում 2021 թվականից։
- Հունգարիայի Ռոմա բնակչությունը կազմում է մոտ 700 հազար մարդ։
- Բուրա գալերիան հիմնվել է 2021 թվականին Ռոմա ակտիվիստների կողմից։
- Gypsy Criminals խումբը ստեղծվել է 2024 թվականին։
- Օլահի նոր նախագծերը ներառում են Ռոմա ֆուտուրիզմի թեմաներ։
Եզրափակում
Նորբերտ Օլահի աշխատանքը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է արվեստը դառնալ քաղաքական և սոցիալական քննադատության գործիք Հունգարիայում։ Նա շարունակում է հարցեր տալ ինքնության, իշխանության և ապագայի մասին՝ հրավիրելով լայն հասարակությանը մասնակցել այդ երկխոսությանը։
