Մեկ տարի անց. ի՞նչ վիճակում է հաշտության գործընթացը
Մոտ մեկ տարի է անցել այն պատմական պահից, երբ քրդական զինյալ կազմակերպությունը՝ PKK-ն, հայտնի նաև որպես Քրդստանի բանվորական կուսակցություն, խորհրդանշական կերպով այրեց իր զենքերը Հյուսիսային Իրաքում։ 2025 թվականի հուլիսի 11-ին մոտ 30 PKK-ական մարտիկներ մասնակցեցին զինաթափման արարողությանը, որն ազդարարեց տասնամյակներ շարունակված ռազմական հակամարտության ավարտը Թուրքիայի պետության և քրդական կողմի միջև։ Այս հակամարտությունը, որը ծավալվեց Թուրքիայի ներսում՝ Քրդստանի անկախության կամ ավելի լայն իրավունքների համար, 40,000-ից ավելի մարդկային կյանք խլեց։
2025 թվականի մայիսին PKK-ն հայտարարեց, որ կդադարեցնի իր «PKK անունով ծավալվող գործունեությունը»։ Այս որոշումը հիմնականում ոգեշնչվել էր PKK-ի ձերբակալված առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի կոչից, ով 1999 թվականից ի վեր Թուրքիայի բանտերում է պահվում։ Փետրվար 2025-ին Օջալանը կոչ արեց կազմակերպությանը ի վերջ վայր դնել զենքը, ինչին PKK-ի անդամները արձագանքեցին։
Բանակցությունների ընթացքը և հիմնական մարտահրավերները
Թուրքիայի խորհրդարանն ի պատասխան ստեղծեց հատուկ հանձնաժողով, որը կարծիքներ ստացավ շուրջ 140 ներկայացուցիչներից՝ ներառյալ մարդու իրավունքների պաշտպաններ, քաղաքական գործիչներ, վետերաններ և բանտարկյալների հարազատներ։ Հանձնաժողովը մի շարք բարեփոխումներ առաջարկեց, այդ թվում՝ բռնությունը մերժած PKK-ի անդամների հասարակական վերաինտեգրում և պետական կառույցների կողմից PKK-ի վերջնական զինաթափման հաստատում։
Բանակցությունները կենտրոնացած են մի քանի բանավիճելի հարցերի շուրջ։ Քրդական կողմը պնդում է Օջալանի ազատ արձակումը, ինչպես նաև քաղաքական բանտարկյալների ազատ արձակումը, մինչ Թուրքիայի կառավարությունը ամբողջական համաների դեմ է, ընդունելի համարելով միայն մասնակի ներումը։ Ավելին, Անկարան կոնկրետ պարտավորություններ Օջալանի վերաբերյալ դեռ չի ստանձնել։
Բայց Գերմանիայի Ֆրիդրիխ Նաումանի հիմնադրամի Ստամբուլի գրասենյակի ղեկավար Արեթ Դեմիրջիի կարծիքով, ընթացքը «զգուշավոր դրականությամբ» կարող է գնահատվել։ Նա նշել է, որ PKK-ի կատարած խորհրդանշական քայլն «պատմական転換 կետ» դարձավ, և ի տարբերություն նախկին նախաձեռնությունների՝ գործընթացն այս անգամ վաղ փուլում չի փլուզվել։ Այնուամենայնիվ, Դեմիրջին զգուշացնում է, որ կարևոր քաղաքական հարցերը մինչ օրս մեծ մասամբ անտեսված են մնում։
Օջալանի դիրքորոշումը
Այս շաբաթ DEM կուսակցության (կողմնորոշված քրդամետ քաղաքական ուժ) ներկայացուցիչները հանդիպեցին Օջալանի հետ, որից հետո հրապարակվեց հայտարարություն, ըստ որի՝ Օջալանը կրկին կոչ է արել ստեղծել իրավական շրջանակ խաղաղության գործընթացը հետագա ընթացքի համար։ «Քրդա-թուրքական դաշինքը Անատոլիայի ընդհանուր ապագայի հիմնաքարն է»,- ընդգծվում է Օջալանի հայտարարության մեջ։
Տարածաշրջանային անվտանգության փոփոխությունների ազդեցությունը
Շատ դիտորդներ կարծում են, որ արտաքին գեոքաղաքական գործոնները ևս կարևոր դեր են խաղում գործընթացի ակտիվացման գործում։ Մերձավոր Արևելքում վիճակը զգալիորեն փոխվել է. Իսրայելի, Իրանի ու ԱՄՆ-ի հարաբերություններում լարվածությունն աճել է, Սիրիայում էլ նոր կառավարություն է ձևավորվել։ Թուրքիան այժմ բոլորովին այլ անվտանգային պայմաններում է, քան 10 տարի առաջ, երբ 2009-ից սկսված ոչ պաշտոնական բանակցությունները 2013-2015 թվականներին վերածվեցին ձևական բանաktsuthyunների։
Սիրիայի նոր կառավարությունը հատկապես կարևոր է Թուրքիայի համար։ Թուրքիայի ներսում Քրդերի հետ ավելի ջերմ հարաբերությունները Անկարային ավելի մեծ ազդեցություն են տալիս Սիրիայի ու Իրաքի Քրդերի նկատմամբ։ Նախկինում Սիրիայի քրդական ուժերն ամերիկյան աջակցությամբ ինքնուրույն էին կառավարում Թուրքիայի սահմանի մոտ ընկած մի ողջ տարածք, ինչն Անկարայի համար լուրջ անհանգստության աղբյուր էր։ Արդի Սիրիայի Քրդերն ստիպված են համատեղ ապրել Դամասկոսի նոր կառավարության հետ, ու այդ ռազմավարական ճնշումն ավելի չեզոքացած է:
Արդյո՞ք բավական է զինաթափումը կայուն խաղաղության համար
Դեմիրջու կարծիքով, զինված հակամարտության ավարտն ինքնին բավարար չէ կայուն խաղաղություն ապահովելու համար։ Անհրաժեշտ է նաև քաղաքական երկխոսություն, որն ընդգրկի ժողովրդավարական բարեփոխումները, օրենքի գերակայությունն ու քրդական ինքնությանն առնչվող ավելի ընդհանուր հարցեր։ Քանի դեռ ընդդիմության գործիչներ ձերբակալվում են, քրդամետ քաղաքապետեր պաշտոնանկ արվում են և քաղաքական ազատությունները սահմանափակ են, բռնության ֆիզիկական ավարտն ինքնին արդյունավետ չի լինի։
Թափանցիկության բացակայությունը նույնպես մտահոգության լուրջ պատճառ է։ Ինչ համաձայնություններ են ձեռք բերվել, ինչ հաջորդ քայլեր են նախատեսվում. այս ամենի մասին հանրությունն շատ քիչ տեղեկություն ունի, ինչն անթույլ է դարձնում հանրային վստահության ձևավորումը։ «Հենց այս երկիմաստությունն է հիմա ձևավորում բանավեճն ու գործընթացը դարձնում և՛ պատմական, և՛ ծայրահեղ փխրուն»,- ամփոփում է Դեմիրջին։
Աղբյուր՝ Deutsche Welle
