2016թ. հուլիսի 15-ի իրադարձությունները և դրանց հետևանքները
2016 թվականի հուլիսի 15-ին Թուրքիան բախվեց իր ժամանակակից պատմության ամենադրամատիկ իրադարձություններից մեկին՝ բանակի որոշ ստորաբաժանումների կողմից իրականացված պետական հեղաշրջման անհաջող փորձին։ Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ գիշերվա ընթացքում, ոչ միայն ցնցեց Թուրքիայի քաղաքական համակարգը, այլև հանգեցրեց լայնածավալ փոփոխությունների հասարակության բոլոր շերտերում։ Տասը տարի անց դրա հետևանքները դեռևս զգալի են՝ ազդելով երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականության, տնտեսության և սոցիալական կառուցվածքի վրա։
Հեղաշրջման փորձի ընթացքը
Հեղաշրջման փորձը սկսվեց ուշ երեկոյան, երբ զինվորականները փակեցին Ստամբուլի Բոսֆորի կամուրջները, օդանավակայանները և գրավեցին պետական հեռուստաընկերության շենքը։ Թուրքիայի խորհրդարանը և նախագահական համալիրը ենթարկվեցին ռմբակոծությունների։ Այդ ժամանակ նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը արձակուրդում էր Մարմարիսում, սակայն շուտով դիմեց ժողովրդին FaceTime-ի միջոցով՝ կոչ անելով դուրս գալ փողոցներ՝ պաշտպանելու ժողովրդավարությունը։ Այս կոչը արդյունավետ եղավ, և հազարավոր քաղաքացիներ դուրս եկան փողոցներ՝ դիմակայելով զինվորականներին։ Հեղաշրջման փորձը ճնշվեց մի քանի ժամվա ընթացքում, սակայն դրա հետևանքները երկարատև եղան։
Հետևանքները՝ լայնածավալ մաքրումներ և իշխանության համախմբում
Անհաջող հեղաշրջումից հետո Թուրքիայում սկսվեցին լայնածավալ ձերբակալություններ և մաքրումներ, որոնք թիրախավորեցին ոչ միայն զինվորականներին, այլև դատական համակարգի, կրթության, լրատվամիջոցների և պետական այլ հաստատությունների ներկայացուցիչներին։ Կառավարությունը հեղաշրջման փորձի կազմակերպման մեջ մեղադրեց ԱՄՆ-ում բնակվող մահմեդական քարոզիչ Ֆեթհուլլահ Գյուլենի շարժմանը։ Գյուլենը հերքեց իր մասնակցությունը, սակայն թուրքական իշխանությունները նրան անվանեցին «ահաբեկչական կազմակերպության» ղեկավար։
Հազարավոր մարդիկ ձերբակալվեցին, տասնյակ հազարավոր մարդիկ հեռացվեցին իրենց պաշտոններից կամ հայտնվեցին հետաքննության տակ։ Այս գործընթացը խորապես ազդեց Թուրքիայի հասարակության վրա՝ ստեղծելով վախի մթնոլորտ և սահմանափակելով քաղաքացիական ազատությունները։ Միջազգային հանրությունը մտահոգություն հայտնեց մարդու իրավունքների խախտումների և օրենքի գերակայության նկատմամբ։
Հեղաշրջման փորձը նաև հնարավորություն տվեց նախագահ Էրդողանին էլ ավելի համախմբել իշխանությունը։ 2017 թվականին անցկացվեց սահմանադրական հանրաքվե, որը հաստատեց նախագահական համակարգին անցումը՝ զգալիորեն ընդլայնելով նախագահի լիազորությունները և թուլացնելով խորհրդարանի դերը։ Այս փոփոխությունները քննադատվեցին որպես ժողովրդավարական ինստիտուտները թուլացնող քայլեր։
Ազդեցությունը տնտեսության և արտաքին քաղաքականության վրա
Հեղաշրջման փորձը և դրան հաջորդած քաղաքական անկայունությունը բացասաբար ազդեցին Թուրքիայի տնտեսության վրա։ Ներդրողների վստահությունը նվազեց, զբոսաշրջությունը տուժեց, և երկիրը բախվեց տնտեսական դժվարությունների։ Չնայած կառավարության ջանքերին՝ կայունացնելու տնտեսությունը, հեղաշրջման փորձի երկարաժամկետ հետևանքները դեռևս զգալի են։
Արտաքին քաղաքականության ոլորտում Թուրքիայի հարաբերությունները Արևմուտքի, հատկապես ԱՄՆ-ի և Եվրոպական Միության հետ, սրվեցին։ ԱՄՆ-ը հրաժարվեց արտահանձնել Ֆեթհուլլահ Գյուլենին, ինչը լարվածություն առաջացրեց երկու երկրների միջև։ Թուրքիան նաև ավելի մերձեցավ Ռուսաստանի հետ՝ հատկապես Սիրիայի հակամարտության համատեքստում, ինչը լրացուցիչ մտահոգություններ առաջացրեց ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցների շրջանում։
Հասարակական բաժանումներ և ապագա մարտահրավերներ
Հեղաշրջման փորձը խորացրեց հասարակական բաժանումները Թուրքիայում։ Մի կողմից, Էրդողանի կողմնակիցները հավատարիմ մնացին նրան՝ համարելով նրան ժողովրդավարության պաշտպան։ Մյուս կողմից, ընդդիմադիրները և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչները մտահոգություն հայտնեցին ավտորիտարիզմի աճի և ժողովրդավարական արժեքների նահանջի վերաբերյալ։
Տասը տարի անց Թուրքիան շարունակում է բախվել բազմաթիվ մարտահրավերների՝ տնտեսական անկայունություն, մարդու իրավունքների հետ կապված խնդիրներ, տարածաշրջանային անվտանգության սպառնալիքներ և քաղաքական բևեռացում։ 2016 թվականի հուլիսի 15-ի իրադարձությունները մնում են կարևոր հանգրվան Թուրքիայի պատմության մեջ՝ շարունակելով ձևավորել նրա ներկան և ապագան։ Այս իրադարձությունները ցույց տվեցին Թուրքիայի հասարակության խոցելիությունը և քաղաքական համակարգի բարդությունը, ինչպես նաև Էրդողանի իշխանության անսասանությունը։
Թուրքիայի ապագան կախված է նրանից, թե ինչպես կկարողանա երկիրը հաղթահարել այս բաժանումները և վերականգնել վստահությունը ժողովրդավարական ինստիտուտների նկատմամբ՝ միաժամանակ լուծելով իր առջև ծառացած տնտեսական և սոցիալական խնդիրները։
Source: Original Article
